Broj 40
Početna > Putovanja > ĐURĐEVI STUPOVI

Srpski manastiri

ĐURĐEVI STUPOVI

Đurđevi stupovi, jedan od najstarijih srpskih manastira posvećenih svetom Đorđu, nalazi se na brdu iznad Novog Pazara, u Starom Rasu, uvršten je u svetsku kulturnu baštinu i pod zaštitom je Uneska

Sagradivši manastir Svetog Nikole kod Kuršumlije, a nedaleko od njega i crkvu posvećenu Bogorodici bez saglasnosti svoje braće, Stefan Nemanja bio je zatočen u jednoj pećini kod Rasa iz koje je mogao da vidi samo jedno uzvišenje, brdo na kojem će kasnije sagraditi manastir. Kako nije dozvolio da ga u teškim trenucima savlada očaj, obratio se Svetom Đorđu za pomoć, obećavši da će mu se odužiti ako mu pomogne da se izbavi. Kada je 1166/1167. godine došao na vlast, ispunio je zavet i u Rasu podigao manastir na vrhu brda koje je posmatrao iz tamnice. Tako je u slavu Svetog Georgija nastao prvi veći manastir u Rasu, oblasti koja je postala središte srpske srednjovekovne države u 12. veku. Prema arheološkim istraživanjima, građenje je najverovatnije započeto 1167. godine, a završeno je u prvoj polovini 1171. godine. Drugi ktitor manastira bio je kralj Dragutin, koji je vladao od 1276. do 1282. godine. U njegovo ime izvedeni su obimni radovi na manastiru, ulazna severozapadna kula pretvorena je u crkvu-kapelu i ukrašena je freskama.

Rušenja i razaranja
Najveća rušenja manastir je doživeo posle austrijsko-turskih ratova 1689. godine. Položaj Đurđevih stupova, jedna od vrednosti manastira u vreme građenja, postao je razlog njegovog stradanja, budući da je na tom mestu organizovano vojno uporište turske vojske (17. i 19. vek), kao i odbrana Novog Pazara u borbama za oslobođenje 1912. godine. Razlozi razaranja imali su veze sa odnošenjem kamena za zidanje utvrđenja u Novom Pazaru i okolini. Crkvene vlasti su intervencijom kod Turaka sprečile da se kamen sa Đurđevih stupova prenosi i koristi za građenje. Ipak, za vreme Drugog svetskog rata, organizovano je rušenje već obrušene crkve i kamen je upotrebljen za zidanje utvrđenja u okolini Novog Pazara. Tada je porušen južni zid crkve sa delom kupole, a jedan deo fresaka sa crkve je zauvek izgubljen. U drugoj polovini dvadesetog veka počeli su radovi na istraživanju i obnovi manastira. Arheološki i restauratorski radovi vođeni su između 1960. i 1982. godine u okviru velikog projekta vezanog za Stari Ras i Sopoćane, koji su od 1979. godine uvršteni u Uneskovu listu svetske kulturne i prirodne baštine.

Karakterističan stil
Stupovi su izgrađeni karakterističnim stilom koji predstavlja jedinstvenu sintezu dve graditeljske koncepcije srednjeg veka, vizantijske arhitekture na Istoku i romanske arhitekture na Zapadu. Crkva svetog Đorđa ima važno mesto u formiranju ovog stila, poznatog pod nazivom Raška škola, kao građevina kojom započinje stvaralačka epoha u arhitekturi srednjovekovne Srbije. Đurđevi Stupovi su građevina sa nizom arhitektonskih i graditeljskih inovacija u graditeljstvu tog vremena. Tu spadaju karakteristične kule-stupovi, bočni vestibili, elipsasta kupola, nepravilan oblik oltarskog prostora kao i specifično rešenje centralnog kupolnog prostora crkve. Od prvobitnog živopisa u crkvi je ostalo veoma malo tragova. Međutim, o njemu se zna preko starih fotografija koje su nastale između dva svetska rata. Posle Drugog svetskog rata jedan deo dekoracije i fresaka je skinut sa zidova i prenet u Narodni muzej u Beogradu.

Obnova manastira
Sistematska obnova celog manastira počela je u proleće 2001. godine. Vladika Artemije je poslao trojicu monaha u Đurđeve stupove da nadgledaju obnovu i izgradnju novih konaka. Manastirski konak je izgrađen 2002. godine. Izgradnja konaka je predstavljala ključni trenutak za obnovu manastira. Novi konak je omogućio da se manastir obnovi i u liturgijskom smislu i da se nakon više od tri veka u njemu opet nađu monasi. Ispred manastira je sagrađena manja građevina koja je muzej u kom su izloženi najznačajniji fragmenti sa crkve i drugih građevina. Neki od njih složeni su u celinu i rekonstruisani. U lapidarijumu muzeja rekonstruisan je i najznačajniji, zapadni portal sa crkve sa svim fragmentima pronađenim u toku radova, među kojima je i natpis o njenom građenju.