Broj 39
Početna > Putovanja > MILEŠEVA, MESTO HODOČAŠĆA

Srpski manastiri

MILEŠEVA, MESTO HODOČAŠĆA

Nedaleko od Prijepolja nalazi se jedno od najvećih duhovnih i umetničkih središta srpskog naroda - manastir Mileševa. Na tom mestu su tri veka počivale mošti Svetog Save, sve dok ih Turci nisu spalili na Vračaru. Sa njegovih zidova i danas zagonetno gleda „Beli anđeo”, freska koja je zbog svoje lepote uvrštena u sve velike preglede umetnosti sveta

Manastir Mileševa podignut je između planina Zlatar i Jadovnik na reci Mileševki, u neposrednoj blizini srednjovekovnog puta koji je povezivao primorje i središnji deo srpske države sa istokom. Zahvaljujući živoj karavanskoj trgovini, nastao je manastirski trg oko koga se kasnije razvio grad, današnje Prijepolje.
 
  Zadužbina i grobnica
  Manastir Mileševu osnovao je kralj Vladislav, sin kralja Stefana Prvovenčanog, i unuk osnivača loze Nemanjića. Stari biografi navode da je Vladislav počeo da zida manastir odmah posle stupanja na presto, odnosno posle 1234. godine s namerom da na tom mestu bude njegovo grobno mesto. Međutim, neke pojedinosti sa same crkve i fresaka svedoče da je Mileševa mogla da nastane i deceniju pre, kada je Vladislav bio kraljević koji je upravljao župom Crna stena, na čijem je području manastir nastao.
 
  Mesto krunisanja
  Skladno zdanje zidano je u raškom stilu po ugledu na starije vladarske zadužbine Žiču i Studenicu. Veliki značaj u srpskom narodu manastir Mileševa je dobio posle 1236. godine kada su u njega prenete mošti svetog Save iz bugarskog mesta Trnovo. U mileševskoj crkvi je 1377. godine krunisan Tvrtko I Kotromanić za kralja Bosne i Srbije jer se Mileševa tada nalazila na teritoriji njegove države, a Stefan Vukčić Kosača se na istom mestu 1446. godine proglasio hercegom od Svetog Save, po čemu je kasnije Hercegovina dobila ime.
 
  Kult Svetog Save
  Mošti najvećeg srpskog svetitelja Svetog Save počivale su tri veka u Mileševi stvorivši tako mesto hodočašća za ljude koji su stizali iz različitih krajeva države. Oni su poštovali Svetog Savu i verovali u njegovu moć isceljivanja. Osnivač srpske crkve, svetac, zaštitnik i čudotvorac, bio je i izvor književnih dela i narodnih predanja koja su se prenosila u najudaljenije krajeve gde su živeli Srbi. Želeći da se najsurovije osvete srpskom narodu zbog pobune, Turci su 1594. godine odneli mošti Svetog Save i spalili ih na Vračaru u Beogradu. To, međutim, nije unelo strah i zatrlo kult svetitelja već se on zadržao do današnjih dana u srpskom narodu.
 
  Stradanje Mileševe i njena obnova
  Mileševa je više puta razarana, prvi put u trinaestom veku tokom napada Kumana. Naknadna arheološka iskopavanja su pokazala da je, verovatno u to vreme, znatno oštećen i bedem duž severne strane monaškog naselja. Turci su posle pada srpske srednjovekovne države 1459. godine spalili i porušili delove zidova crkve da bi 1688. godine i 1782. godine usledila nova razaranja tokom kojih su izgorele manastirske ćelije i sve ikone. Mileševa je dva puta obnavljana i to prvi put u 16. veku za vreme patrijarha Makarija da bi 1863. godine crkva dobila svoj današnji izgled.
 
  Fresko-slikarstvo
  Slikari koji su svojim delima ukrasili Mileševu bili su Grci, školovani u Carigradu, Nikeji ili Solunu. Neobično je to što su u Mileševi neke freske slikane, a neke rađene kao da je reč o mozaicima a ne o slikama. Mileševske freske opisuju život ktitora Vladislava i njegove porodice, uspon i pad čoveka i njegovu ličnu dramu. Zahvaljujući dobrom izboru majstora i fantastičnoj tehnici, mileševske freske predstavljaju umetnost jedne epohe. Freske su znatno oštećene višestrukim razaranjima hrama u vreme turske vlasti. Danas nema živopisa u kupoli, na svodovima, višim zonama građevine, a u fragmentima je preostalo u bočnim prostorima oltara i bočnim kapelama spoljne priprate. Prvobitne freske oštećene su i tokom obnove izvedene u 16. i 17. veku, ali se iz njih ipak može sagledati prvobitni program sa rasporedom koji nije uobičajen u vizantijskim crkvama. Naime, u rasporedu nije dosledno primenjen ustaljeni ritam kretanja i čitanja tematike fresaka po hronološkom sledu odozgo naniže i sleva nadesno, već se u Mileševi pogled skreće s desna nalevo i odozdo ka kupoli.
 
  Beli anđeo
  Slavu i lepotu mileševskog slikarstva proneo je prikaz „Belog anđela na Hristovom grobu”. Jedna od najlepših fresaka koje su stvorene ne samo u srpskom slikarstvu, nastala je u 13. veku, ali je preko nje u 16. veku bila naslikana neka druga freska. Kada je, tokom 20. veka, počela obnova Mileševe, oštećena freska iz 16. veka je uklonjena i ispod nje se, posle mnogo vekova, ponovo ukazao prelepi Beli anđeo.
 
  Otkriven još jedan anđeo
  Nedavnim istraživanjima otkrivena je freska još jednog anđela koji je živopisan početkom 13. veka, kad i čuveni „Beli anđeo". Do ovog otkrića se došlo slučajno kada je freska „Tajna večera" iz 16. veka preseljena u drugi deo hrama. Tada su se, na njenom prethodnom mestu, ukazali fragmenti starijeg živopisa sa prizorima iz scene silaska Isusa Hristosa u ad i freskopis još jednog anđela. I on je neobične lepote i oslikan živim bojama.
 
  Sve od 16. veka pa do danas Mileševa je veoma bogat manastir sa velikim brojem monaha. U njemu su 1544. i 1557. godine radile dve štamparije u kojima su štampane i povezivane knjige. Dobri prihodi koje je manastir imao u dužem periodu razvili su kulturnu i zanatsku delatnost i omogućili da se preduzmu obimnije popravke. Tako je uz crkvu sazidan novi prostor, oslikani su delovi naosa i obnovljene zgrade monaškog naselja.