Broj 38
Početna > Putovanja > RIZNICA SRPSKE KULTURE

Hilandar

RIZNICA SRPSKE KULTURE

Hilandar predstavlja jedno od najznačajnijih središta srpske kulture i duhovnosti

Jedini srpski manastir na Svetoj gori, smešten na trećem kraku poluostrva Halkidiki na severu Grčke, gde ženama nije dozvoljen pristup.

Manastir Hilandar opasan je debelim zidovima, visokim i do 30 metara, dok je čitav kompleks zidina dug oko 140 metara, a širok skoro 75 metara. Na južnoj i istočnoj strani manastirskog kompleksa uzdižu se dve velike kule - pirgovi. Nalazi se na severoistočnoj strani, udaljen oko 3-4 kilometra od obala Egejskog mora.

Osnivanje manastira
Monasi su prve manastire na Svetoj gori osnovali još u 4. veku naše ere, ali su svi manastiri uništeni napadima arapskih gusara između 7. i 10. veka. Nakon snaženja vizantijske države pod makedonskom dinastijom i izgona arapskih gusara iz Egejskog mora, od sredine 10. veka se na Svetoj gori osnivaju manastiri koji postoje do današnjih dana. Mnogo je manastira osnovano, ali usled različitih okolnosti mnogi od njih nisu uspeli da se održe duže vreme. Tako je od strane najbrojnijih grčkih monaha početkom 11. veka osnovan i manastir Hilandar. Prvi srpski monasi se na Svetoj gori sreću sredinom 12. veka, ali značaj za srpsku kulturu Sveta gora dobija tek od kraja 12. veka. Najvažnija ličnost u osnivanju Hilandara je Rastko Nemanjić (Sv. Sava), inače osnivač autokefalne srpske pravoslavne crkve. Rastko Nemanjić je, protiv volje oca Nemanje, napustio srpski dvor i svetovni život i sklonio se na Svetu goru, u ruski manastir Sv. Pantelejmon. Kada ga je potera iz Srbije pronašla, on im je bacio svoje svetovno odelo i odrezao kosu da je odnesu u Srbiju, kao znak da je prekinuo sa starim životom. Uskoro je i sam veliki župan Stefan Nemanja prihvatio sinovljevu odluku. Na dan blagoveštenja Bogorodičinog, Rastko Nemanjić se u grčkom manastiru Vatopedu zamonašio i uzeo crkveno ime Sava. Nemanja je, želeći da život njegovog sina na Svetoj gori bude što podnošljiviji i da kaluđeri prema njemu imaju više obzira, slao bogate priloge manastiru Vatoped. Jedan deo tog novaca Sava je delio ubogima, a od glavne sume počeo je da zida i vrši prepravke u samom manastiru. Na Blagovesti 1195, u svojoj 81. godini, Nemanja se odrekao prestola i ostavio ga mlađem sinu Stefanu, a zatim se povukao u manastir Studenicu, koju je podigao nekoliko godina ranije. Kada je Sava saznao za to, uputio je pismo ocu i pozvao ga na Svetu goru. Nemanja je 2. novembra 1197. godine stigao u Vatoped na Svetoj gori, a pratio ga je i izvestan broj srpskih velikaša.

Čudesna loza
Nakon što su obišli središe Svete gore, Kareju, a zatim i druge manastire, za oko im je zapao opusteli grčki manastir Hilandar, koji se nalazio dalje od obale, u blizini bugarskog manastira Zografa i grčkih manastira Esfigmena i Vatopeda. Sava se zatim uputio u Konstantinopolj, kod vizantijskog cara Aleksija i ubedio cara da ustupi opustošeni manastir Hilandar manastiru Vatoped. Tako je počela obnova Hilandara. Kada je manastir obnovljen, Simeon (Nemanja) se iz Vatopeda preselio u Hilandar. Tako su dvojica monaha podigli novi manastir na ruševinama starog. (Ime Hilandar označava jednu vrstu broda.) Oni su popunili manastir blagom i drugim vrednostima (crkvenim) i od početka 13. veka on postaje intelektualni i religijski centar našeg naroda. Nemanja (Simeon) je u Hilandaru proveo svega 8 meseci. Razboleo se i umro 13. februara 1200. godine, u svojoj 86. godini. Iz tog perioda, po tradiciji, potiče svojevrsna „čudesna loza” koja raste u Hilandaru, a koju je zasadio Sv. Simeon (Mirotočivi) i koja stalno ima plod. Sava je kasnije postao arhiepiskop srpski. Nakon smrti, obojica su proglašeni svecima. Njihovi grobovi nalaze se severoistočno od glavnog hrama. Manastir je tokom godina od srpskih kraljeva dobijao blaga i razne povlastice i tako postao najveći posednik zemlje na Atosu posle Lavre. Danas, Hilandar je četvrti po hijerarhiji.

Opstanak Hilandara kroz istoriju
U vekovima turske vladavine Hilandar su pomagali i ruski carevi i moldavski kneževi (u 16. veku), srpski patrijarsi iz Peći (Antonije, Jovan, Maksim), hercegovački mitropolit Simeon i beogradski mitropolit Simeon (u 17. veku). Hilandarski monasi su u 18. veku uspostavili žive veze sa Karlovačkom mitropolijom i srpskim crkvenim opštinama u južnoj Ugarskoj i u Bosni, a Bugari su takođe značajno doprineli očuvanju duhovnog života u manastiru, posebno prilozima posle velikih požara 1722. i 1776. godine. U Hilandaru je bugarski monah Pajsije napisao čuvenu „Istoriju slavjano-bolgarsku” (1762). U Hilandaru je u zimu 1765-1766. boravio Dositej Obradović, koji je ostavio svedočanstvo o sporu Srba i Bugara oko uprave nad manastirom. Od kraja 18. veka manastirom prestaje da upravlja iguman, već se igumanijom manastira smatra čudotvorna ikona Bogorodice trojeručice. (Iguman se ponovo bira tek od 1991. godine.) Hilandar je, posle obnove Srbije, povremeno pomagao i knez Miloš Obrenović (1820. i 1835. godine), premda je većina monaha u manastiru bila bugarske narodnosti. Spor oko uprave manastirom rešen je posle posete kralja Aleksandra Obrenovića Hilandaru 1896. godine. Kraljevina Srbija platila je manastirske dugove i monasi su ponovo mogli da dolaze iz Srbije i drugih srpskih krajeva. Početkom 20. veka većina u manastiru ponovo su činili srpski monasi. Hilandar je, takođe, u pratnji premijera Nikole Pašića, posetio i kralj Petar I Karađorđević.

Arhitektura
Današnju glavnu manastirsku crkvu - Vavedenja Bogorodice - sagradio je početkom 14. veka kralj Milutin, na temeljima prvobitne crkve koju su podigli Simeon Nemanja i Sveti Sava. Kompleks je ograđen odbrambenim zidovima, koji su pojačani kulama Svetog Save i Svetog Georgija, uz koje su podignuti višespratni konaci, kapele, paraklisi, bolnica i drugi prateći objekti. Pored glavne manastirske crkve, u Hilandaru se nalazi još 12 manjih crkava i kapela sa živopisima iz raznih vremena, sa ikonostasima različitih umetničkih škola, sa ikonama, utvarima i drugim predmetima značajne umetničke vrednosti.

Ikonopis
Sačuvano je oko 500 ikona, nastalih od 12. do 19. veka. Najveću vrednost imaju: mozaička ikona Presvete Bogorodice iz 12. veka, ikona Hrista, ikona Bogorodice iz druge polovine 13. veka, ikona Bogorodice trojeručice iz 14. veka i devet drugih ikona iz Hilandarskog čina koje potiču iz šezdesetih godina 14. veka. Pored pojedinačnih ikona, u svim crkvama, paraklisima i kapelama u kompleksu manastira, kao i van samog kompleksa, nalazi se veći broj ikonostasa koji su nastali između 17. i 19. veka.

Neprocenjivo bogatstvo
Riznica manastira Hilandara, biblioteka i fondovi sadrže predmete neprocenjive umetničke i istorijske vrednosti, kao što su rukopisi, povelje, ikone, knjige, skupoceni predmeti od zlata, dragog kamenja, slonovače, veza...

Po predanju, Bogorodica je u pratnji Svetog Petra plovila iz Jope na Kipar, da poseti Lazara. Kada je oluja skrenula brod sa kursa, na tada paganski Atos, bili su prisiljeni da se usidre u blizini luke Klement, blizu današnjeg manastira Iviron. Bogorodica je izašla na obalu i oduševljena lepotom planine zamolila svog sina da pretvori to mesto u njen vrt. Začuo se glas: „Neka ovo mesto bude tvoje nasleđe i tvoj vrt, raj i nebo spasenja za one koji traže spasenje”. Od tog trenutka Sveta gora je posvećena kao vrt majke božje, u koji nije dozvoljen pristup drugim ženama.

Autor: Suzana Stanarević