Broj 106
Početna > Putovanja > LEPA STRANA SRBIJE

Putevima pravoslavnih manastira

LEPA STRANA SRBIJE

Spomenici srednjovekovne srpske arhitekture nastajali su od početka 9. pa sve do kraja 17. veka. U tom ogromnom vremenskom rasponu, u oblastima pod vlašću srpskih vladara, podignuto je više stotina crkava i manastira, od kojih se veliki deo do danas sačuvao, bilo u prvobitnom ili nešto izmenjenom izgledu. Božić je pravo vreme da, ukoliko već niste, krenete putevima srpskih manastira.

Podizani su u različitim vremenima i različitim stilovima, zavisno od uticaja - zapadnog ili istočnog vizantijskog i svetogorskog. Ne samo po arhitektonskim karakteristikama već i po izuzetno vrednom slikarstvu i predmetima koje unutar svojih zidova čuvaju, ove građevine predstavljaju značajno crkveno i kulturno blago.

Manastir Žiča
Manastir Žiča, danas ženski, nalazi se u centralnoj Srbiji između Kraljeva i Mataruške Banje. Naziv Žiča potiče od prvobitnog imena „Žitca" koji dolazi od reči žito, jer je kraj u kojem se nalazi manastir žitorodan.
Istorija Žiče počela je onog trenutka kada je sedamnaestogodišnji Rastko Nemanjić odlučio da napusti dvor svog oca Stefana Nemanje i posveti se monaštvu na Svetoj gori. Kada se početkom 13. veka vratio sa Svete gore u Srbiju sa moštima roditelja Simeona Mirotočivog, srpsku državu je potresao sukob između Stefana i Vukana. Pomirivši zavađenu braću, sveti Sava je zajedno sa Stefanom odlučio da sagradi manastir Žiču. Mesto na kom se gradio manastir bilo je podjednako udaljeno i od Carigrada i od Rima, što je značilo da je Srbija na raskršću između pravoslavnog Istoka i rimokatoličkog Zapada. Crkva u manastiru Žiči, koja je posvećena Hristovom Vaznesenju (Sveti spas), građena je oko dvadeset godina. Crkva je kao celina predstavljala ne samo manastirski hram već i sedište prvog srpskog arhiepiskopa.
U poslednjim decenijama 13. veka Žiča je oskrnavljena i razrušena posle varvarskog pustošenja Tatara i njihovih vazala. Restauracija manastira koja je započela 1987. godine još je u toku. U periodu 2006-2008. godine nizom kulturnih događaja obeleženo je osam vekova postojanja Žiče.

Manastir Ravanica
Crkvu manastira Ravanice, posvećenu Svetom spasu - Vaznesenju gospodnjem, podigao je knez Lazar između 1375. i 1377. godine. Nalazi se kod Ćuprije, u podnožju Kučajskih planina, u selu Senje. Ime je dobio po rečici Ravanici koja se kod Ćuprije uliva u Veliku Moravu. Ravanica je zadužbina kneza Lazara, koji je poginuo u bici na Kosovu, na Vidovdan, 28. juna 1389.
Po arhitektonskim karakteristikama, crkva pripada moravskoj stilskoj grupi čiji je opšteprihvaćeni trolisni plan osnove u obliku upisanog krsta sa jednom ili pet kupola, preuzet iz arhitekture Svete gore. Ozidana je naizmeničnim postavljanjem kamena i opeke, što joj daje savršenu polihromiju. Današnju pripratu podigao je učitelj Stefan 1721. godine. Manastir je bio opasan snažnim zidom ojačanim kulama, od kojih danas postoje ruševine.
Kada je reč o živopisanju ravaničke crkve, ono je završeno oko 1387. godine i predstavlja prvi samostalni stil srpskog slikarstva srednjeg veka, nazvan „dekorativni stil". Ovaj stil brzo se raširio i na ostale crkve Pomoravlja, a freskopisac Ravanice bio je jedan od najvećih slikara koji su u Srbiji u to vreme radili.

Manastir Mileševa
Manastir Mileševa nalazi se u neposrednoj blizini Prijepolja, između planina Zlatar i Jadovnik, na reci Mileševki. Ime Mileševa dobio je upravo po toj reci. Crkva manastira posvećena je Svetom spasu - Vaznesenju gospodnjem. Podigao ju je kralj Stefan Vladislav, a u njoj je i sahranjen. Vreme zidanja hrama nije tačno utvrđeno, u literaturi se navodi 1234. godina, kada je Vladislav postao kralj, ali je verovatnije da je izgradnja i živopisanje završeno još za života Stefana Prvovenčanog, a po želji svetog Save.
Kralj Vladislav je dogradio pripratu 1235. godine, i u nju je položio mošti svog strica svetog Save. Njih su Turci 1594. godine preneli na Vračar (Beograd) i spalili, u pokušaju da slome srpski duh.
U manastirskoj crkvi je 1377. godine za „kralja Srbljem i primorjem” krunisan Tvrtko I Kotromanić, sestrić cara Dušana. Stefan Vukčić Kosača se u njoj 1446. godine proglasio „hercegom od svetog Save", po čemu je Hercegovina dobila ime. Manastir je danas sedište episkopije Srpske pravoslavne crkve.

Manastir Manasija
Manastir Resava - Manasija, udaljen je oko trideset kilometara od autoputa Beograd-Niš, u neposrednoj blizini Despotovca. Smešten je u živopisnoj klisuri koju čine visoki obronci planine Beljanice. Crkva Svete trojice manastira Manasije je zadužbina despota Stefana Lazarevića. Izgradnja je započeta 1406. a crkva je završena i osvećena na Duhove 1418. godine. Manastir je dobio ime po reci Resavi na kojoj je sagrađen. Manasija (Resava) je jedan od najznačajnijih spomenika srpske srednjovekovne kulture i pripada takozvanoj moravskoj školi. Odmah posle osnivanja, Manasija je postala kulturni centar despotovine. Njena resavska škola bila je po svojim prevodima i prepisima čuvena i posle pada despotovine, kroz ceo 15. i 16. vek. Manastirski kompleks sastoji se od crkve, velike trpezarije ili takozvane „škole" (koja se, teško oštećena, nalazi južno od crkve) i tvrđave sa 11 kula od kojih je najveća Despotova kula (severno od crkve). Manastir je više puta pustošen i razaran. Sa crkve je bio skinut olovni krov, pa je više od jednog veka crkvena građevina prokišnjavala i dve trećine fresaka je nepovratno propalo. Zavod za zaštitu spomenika kulture otpočeo je 1956. godine obimne konzervatorsko-restauratorske radove. Čišćenje i konzervacija fresaka rađeni su od 1959. do 1962. godine.
Svake godine od 19. do 28. avgusta, u manastiru Manasiji održava se manifestacija „Dani srpskog duhovnog preobraženja" sa bogatim kulturnim i duhovnim programom.

Manastir Đurđevi stupovi
Manastir Đurdevi stupovi je zadužbina velikog župana Stefana Nemanje i nalazi se na šumovitom brežuljku iznad Novog Pazara. Kompleks čine crkva sv. Georgija, trpezarija, manastirski konaci, cisterne sa ulaznom kulom. Manastir je sagrađen '80-tih godina 12. veka. Po spoljašnjem izgledu hram je jednobrodna crkva sa trodelnim oltarskim prostorom. U prednjem delu crkve nalazile su se dve visoke kule - stlpa (stupa), što je celoj građevini davalo romanički izgled. Freske, koje su većim delom oštećene, a delom prenesene u Narodni muzej u Beogradu, pripadaju tradiciji Komnena i vrlo su spretno bile uklopljene u arhitekturu hrama, koja je posebno bila upečatljiva po kupoli izgrađenoj na eliptičnoj osnovi. Arheološka istraživanja i restauratorski radovi su preduzimani između 1960. i 1982. godine u sklopu radova na kompleksu Starog Rasa i manastira Sopoćani. Zajedno sa njima je i ovaj manastir proglašen delom svetske kulturne baštine 1979. godine. Obnova celog manastira počela je u proleće 2001. godine.

Manastir Sopoćani
Ovaj manastir se nalazi na izvoru reke Raške, u blizini Novog Pazara (15 km), na ograncima planine Golije, i posvećen je Svetoj trojici. Manastir je dobio ime po reci Sopote, kako se prvobitno i zvao manastir, koja u starom srpskom jeziku označava mesto izvorišta, a njih je bilo, a i sada ih u kraju ima, na desetine.
Osnovao ga je kralj Uroš I kao mauzolej za sebe i svoju porodicu, nedaleko od svoje prestonice Rasa. Crkva je izgrađena 1260. godine. Kupola sa zvonikom je dograđena sredinom 14. veka. Neki članovi kraljevske porodice su sahranjeni u manastiru.
Fresko-slikarstvo crkve je kompletirano 1270. godine. Ono što su fresko-slikari u Sopoćanima uspeli u linearnosti i koloritu da oslikaju sreće se još samo u italijanskoj renesansi. Slikarstvo Sopoćana imalo je izuzetno snažan uticaj na kasnije srpsko slikarstvo. Zbog izuzetne vrednosti, manastirski kompleks (zajedno sa kompleksom Starog Rasa) Unesko je uvrstio na listu svetske kulturne baštine 1979. godine

Manastir Ljubostinja
Manastir Ljubostinja nalazi se četiri kilometra severno od Trstenika, pored reke Ljubostinje, između živopisnih šumovitih brda. Ime je i dobio po reci Ljubostinji, pored koje je sagrađen. Crkva Uspenja presvete Bogorodice manastira Ljubostinje je zadužbina kneginje Milice, žene kneza Lazara, a podignuta je posle 1387. godine.
Po želji kneginje Milice, tada već monahinje Evgenije, crkvu je živopisao monah Makarije između 1402. i 1405. godine, a pretpostavlja se da su slikarski radovi započeti i pre Kosovske bitke. Od prvobitnih fresaka sačuvani su lepi portreti kneza Lazara i kneginje Milice i njihovih sinova Stefana i Vuka. Manastir je od svog osnivanja imao veliku kulturnu ulogu. Tu su boravili istaknuti letopisci, prepisivači, minijaturisti, slikari, a do današnjih dana se neguje veziljska umetnost.